English
Cách xưng hô trong tiếng miền Tây – Miền Tây mình á, người ta hay nói là “miền Tây gạo trắng nước trong”, hổng chỉ có cảnh đẹp sông nước hữu tình, cây trái bạt ngàn mà cái tình người ở đây nó cũng ngọt ngào, chân chất y như trái dừa xiêm Bến Tre vậy đó. Mà cái tình đó đó, nó hổng có nằm ở đâu xa xôi, nó nằm ngay trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, đặc biệt là trong cách xưng hô trong tiếng miền Tây.
Nhiều người từ xứ khác tới, nghe dân miền Tây nói chuyện thoạt đầu thấy hơi… rối. Mới gặp lần đầu mà đã kêu bằng “chú”, bằng “dì” ngọt xớt. Bạn bè thân nhau thì “tao – mày” rổn rảng mà hổng có giận hờn. Vợ chồng thì kêu nhau “mình-bậu” nghe nó thương gì đâu.
Bởi vậy, để hiểu được cái hồn của người miền Tây, trước hết phải hiểu được cái cách mà họ gọi nhau. Bài viết này sẽ dắt bà con mình đi một vòng miền Tây qua lời ăn tiếng nói, để thấy được cách xưng hô trong tiếng miền Tây nó độc đáo, nó gần gũi và nó tình cảm tới cỡ nào nghen!
>>> 1001 Câu Chửi Miền Tây, Tưởng Xa Lạ Hóa Ra Chân Tình.
>>> Cap Thả Thính Về Miền Tây: ”Đốn Tim” Người Thương Bằng Những Câu Nói Ngọt Ngào.
>>> ” Là mà quen ” Với 7749 Từ Ngữ Miền Tây Không Phải Ai Cũng Biết.
Danh mục bài viết
Cách xưng hô trong tiếng miền Tây
Cái gốc rễ làm nên cách xưng hô trong tiếng miền Tây
Để hiểu tại sao người miền Tây lại có cách xưng hô đặc biệt như vậy, mình phải nhìn lại cái gốc gác, cái văn hóa của vùng đất này.
Miền Tây là xứ sở của những con người sống quần tụ theo xóm, theo ấp, chủ yếu làm nông, quanh năm “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”. Cuộc sống dựa vào nhau, tối lửa tắt đèn có nhau. Từ cái thuở khẩn hoang mở cõi, tình làng nghĩa xóm nó còn quan trọng hơn cả máu mủ ruột rà. Người ta coi nhau như người trong một nhà lớn vậy đó.
Chính cái lối sống cộng đồng, trọng tình nghĩa đó nó mới ăn sâu vào trong lời nói. Cách xưng hô trong tiếng miền Tây không chỉ đơn thuần là để phân biệt vai vế, tuổi tác, mà nó còn là một cách để kéo mọi người lại gần nhau hơn, thể hiện sự thân tình, coi trọng nhau. Người ta không dùng những đại từ xa cách như “tôi”, “bạn”, “quý ông”, “quý bà” nhiều đâu. Thay vào đó, họ dùng nguyên một “hệ thống gia tộc” để gọi nhau, cho dù là người dưng nước lã.
Bởi vậy nên mới có chuyện, một anh thanh niên Sài Gòn về quê chơi, thấy cô bán chè đầu xóm đáng tuổi mẹ mình thì tự nhiên trong miệng đã bật ra tiếng “dì ơi, cho con chén chè”. Nó tự nhiên như hơi thở vậy đó, vì cái không khí, cái tình người ở đây nó dạy cho mình phải gọi như vậy mới phải phép, mới đúng cái tình.
“Gia phả” chi tiết trong cách xưng hô trong tiếng miền Tây: Từ nhà ra tới ngõ
Giờ mình đi vô chi tiết hơn nghen. Để hổng bị rối, mình sẽ chia ra làm hai phần: xưng hô trong nhà và xưng hô ngoài xã hội. Mà thiệt ra, với người miền Tây, hai cái này nó gần như là một à!
1. Cách xưng hô trong tiếng miền Tây trong gia đình, dòng họ
Đây là cái nôi, là nền tảng cho mọi kiểu xưng hô khác. Nó có những quy tắc riêng mà chỉ người miền Tây mới hiểu hết cái hay của nó.
Cha và Mẹ: Tiếng “Tía”, tiếng “Má” đậm tình Khác với nhiều vùng miền gọi là “bố-mẹ” hay “ba-má”, ở miền Tây sông nước, đặc biệt là ở những gia đình xưa hoặc ở vùng nông thôn sâu, tiếng “Tía” để gọi cha và tiếng “Má” để gọi mẹ vẫn còn phổ biến lắm. Nghe tiếng “Tía ơi!”, “Má à!” nó có cái gì đó nó mộc mạc, nó gần gũi mà nó thiêng liêng lạ thường. Ngày nay, nhiều gia đình trẻ cũng đã chuyển sang gọi “Ba-Má” cho phổ thông, nhưng cái hồn của tiếng “Tía” vẫn còn đó, trong thơ ca, trong những câu chuyện kể của ông bà.
Ông Bà: Nội, Ngoại rạch ròi Cái này thì khá giống với nhiều nơi. Ba của Tía thì gọi là “ông Nội”, má của Tía thì gọi là “bà Nội”. Còn ba của Má thì gọi là “ông Ngoại”, má của Má thì là “bà Ngoại”. Đơn giản, dễ hiểu, hổng có gì phức tạp.
Anh Chị Em: Hệ thống “Thứ” độc nhất vô nhị Đây mới là cái “đặc sản” thiệt sự trong cách xưng hô trong tiếng miền Tây. Người miền Tây không gọi anh cả, chị cả. Người con đầu lòng, dù trai hay gái, đều được gọi là “Anh Hai” hoặc “Chị Hai”. Rồi cứ thế đếm xuống: Anh Ba, Chị Tư, Anh Năm, Chị Sáu…Tại sao lại bắt đầu từ số hai? Có nhiều giả thuyết lắm. Người thì nói do kỵ huý, không muốn làm “trùm”, làm “cả” vì sợ gánh vác không nổi. Người thì giải thích theo chất “lính” của những người đi khẩn hoang, “nhất tướng, nhì tá”, người con đầu là “tá”, tức là số hai. Nhưng giả thuyết được nhiều người đồng tình nhất là do cái tính khiêm tốn, nhường nhịn của người Nam Bộ. H nhường cái “nhất”, cái “cả” cho ông bà, cha mẹ. Con cái chỉ bắt đầu từ hàng “thứ hai” trở xuống mà thôi.Cái hệ thống “thứ” này nó hay ở chỗ là chỉ cần nghe tên gọi thôi là biết người đó vai vế trong nhà ra sao. Ví dụ nghe nói “chú Năm”, là biết ngay ông chú này là con thứ năm trong gia đình. Cứ vậy mà suy ra, rất tiện.
Cô, Dì, Chú, Bác, Dượng: Phân định bên Nội, bên Ngoại
Bên Nội (bên Tía): Anh của Tía thì gọi là “Bác”, em trai của Tía thì gọi là “Chú”. Chị và em gái của Tía thì đều gọi chung là “Cô”.
Bên Ngoại (bên Má): Anh và em trai của Má thì đều gọi chung là “Cậu”. Chị của Má thì gọi là “Dì”, em gái của Má thì cũng gọi là “Dì” luôn (một số nơi gọi chị của mẹ là “bác” nhưng không phổ biến bằng “dì”).
- Dượng: Chồng của Cô hay của Dì thì đều được gọi là “Dượng”.
2. Cách xưng hô trong tiếng miền Tây khi ra ngoài xã hội: Coi người dưng như người nhà
Đây là phần thú vị và cũng “gây lú” nhất cho người ngoài. Người miền Tây bê nguyên cái hệ thống gia tộc ở trên để áp dụng cho tất cả mọi người họ gặp. Họ sẽ ước lượng tuổi của người đối diện so với tuổi của mình hoặc tuổi của cha mẹ mình để có cách gọi cho phù hợp.
Với người lớn tuổi (tầm tuổi ông bà mình): Cứ mạnh dạn gọi bằng “ông”, bằng “bà” và xưng “con” hoặc “cháu”. Ví dụ gặp một cụ già đang ngồi trước hiên nhà, cứ tự nhiên chào: “Dạ con chào ông/bà ạ!”. Nghe vậy là mấy cụ khoái liền.
Với người tầm tuổi cha mẹ mình:
- Nếu người đó tầm tuổi hoặc lớn hơn cha mình, gọi là “bác”.
- Nếu người đó tầm tuổi em trai cha mình, gọi là “chú”.
- Nếu là phụ nữ tầm tuổi mẹ mình, cứ gọi bằng “cô” hoặc “dì” là chắc ăn nhất. Xưng “con”. Ví dụ: “Dì ơi, cho con hỏi đường đi chợ nổi Cái Răng ở đâu ạ?”.
Với người tầm tuổi anh chị mình:
Nếu lớn hơn mình vài tuổi, gọi là “anh”, “chị” và xưng “em”.
Nếu nhỏ hơn mình, gọi bằng “em” và xưng “anh”, “chị”.
Với người nhỏ tuổi, con nít: Gọi bằng “em”, “con”, “cháu” và xưng “chú”, “dì”, “anh”, “chị”… tùy vào tuổi tác của mình.
Cái hay của cách xưng hô trong tiếng miền Tây kiểu này là nó tạo ra một không khí cực kỳ thân mật, gần gũi. Nó phá tan cái khoảng cách xa lạ ban đầu. Mình gọi người ta bằng “chú”, bằng “dì”, tự nhiên mình cũng thấy mình nhỏ lại, ngoan ngoãn hơn. Còn người được gọi thì cảm thấy được tôn trọng, thấy mình có trách nhiệm phải chỉ bảo, giúp đỡ cái “đứa con, đứa cháu” này. Thiệt, cái tình nó nảy sinh từ mấy cái tiếng gọi đơn sơ vậy đó.
Giải mã những “từ khoá” độc đáo trong cách xưng hô trong tiếng miền Tây
Ngoài cái hệ thống “gia tộc” kể trên, tiếng miền Tây còn có những đại từ nhân xưng mà nghe qua là biết “made in miền Tây” liền.
“Tao – Mày – Nó”: Nghe thì cộc mà tình thì thâm Nhiều người ở vùng khác, đặc biệt là miền Bắc, nghe tới “tao-mày” là thấy nó hơi chợ búa, thiếu văn hóa. Nhưng ở miền Tây, “tao-mày” lại là thước đo của sự thân thiết. Bạn bè mà càng thân, càng chí cốt thì càng xưng hô “tao-mày” tự nhiên. Nó thể hiện sự bình đẳng, không câu nệ, không khách sáo.Tụi con nít trong xóm chơi với nhau cũng “tao-mày”. Vợ chồng đôi khi giỡn hớt cũng “ê mày, cái thằng chồng tao nó…” nghe nó dí dỏm, nó thương lạ. Dĩ nhiên, “tao-mày” chỉ dùng với bạn bè đồng trang lứa hoặc người nhỏ tuổi hơn trong ngữ cảnh thân mật thôi nghen, chứ ra đường mà gặp người lớn tuổi nói vậy là “ăn đòn” á!
“Ổng – Bả”: Lối nói tắt đầy thân thương “Ổng” là “ông ấy”, “bả” là “bà ấy”. Đây là cách gọi ngôi thứ ba rất đặc trưng. Thay vì nói “chồng tôi đi làm rồi”, một người vợ miền Tây sẽ nói: “Ổng đi làm rồi”. Thay vì hỏi “bà Năm có nhà không?”, người ta sẽ hỏi gọn lỏn: “Bả có nhà hông?”. Nghe nó có vẻ hơi trống không nhưng trong đó lại chứa đầy sự thân quen, gần gũi, như thể người nói và người nghe đều đã biết “ổng”, “bả” là ai rồi.
“Bển”: Chỉ nơi chốn mà cũng là chỉ người “Bển” vừa có nghĩa là “bên ấy”, “chỗ ấy”, vừa được dùng để chỉ một nhóm người ở một nơi khác. Ví dụ: “Tụi nó đi qua bển chơi rồi” (Tụi nó đi qua bên kia chơi rồi). Nhưng nó còn được dùng để chỉ nhà chồng hoặc nhà vợ một cách thân mật. Con dâu về nhà mẹ đẻ chơi, hàng xóm hỏi thăm: “Bển có khỏe không con?” là đang hỏi thăm nhà chồng của cô gái đó. Nghe gọn mà tình cảm ghê hén.
“Mình – Bậu”: Ngọt ngào tình nghĩa vợ chồng, bạn bè “Mình” là cách xưng hô phổ biến của vợ chồng, nghe vừa trân trọng vừa yêu thương. Nhưng từ “bậu” thì đặc biệt hơn. “Bậu” là một từ cổ, thường xuất hiện trong thơ ca, đờn ca tài tử, có nghĩa là “bạn”, “em yêu”, “người thương”. Ngày nay tuy ít người dùng trong giao tiếp hằng ngày nhưng nó vẫn mang một âm hưởng ngọt ngào, sâu lắng. Lâu lâu nghe hai ông bà già gọi nhau “Bậu ơi, lấy giùm tui ly nước” là thấy cả một đời tình nghĩa trong đó.
Những lưu ý để giao tiếp và sử dụng cách xưng hô trong tiếng miền Tây cho “chuẩn”
Đi tới đâu mình nhập gia tùy tục tới đó. Để giao tiếp với người miền Tây cho tự nhiên, cho người ta thấy thương, mình để ý mấy cái này một chút là được à.
- Đừng sợ sai, cứ mạnh dạn đoán tuổi mà gọi: Cứ nhìn người đối diện rồi so với tuổi cha mẹ, anh chị mình mà gọi. Gọi lỡ có sai một chút cũng hổng sao đâu, người ta dễ tính lắm, họ sẽ cười xòa rồi chỉnh lại cho mình: “Thôi con ơi, kêu bằng chú được rồi, bác gì mà già dữ!”. Cái sự tự nhiên của mình sẽ được đánh giá cao hơn là sự rụt rè, khách sáo.
- Hạn chế dùng “Tôi – Bạn”: Trong những cuộc trò chuyện thân mật, đời thường, việc dùng “tôi – bạn” sẽ tạo ra một khoảng cách vô hình. Cứ dùng “anh-em”, “chị-em”, “con-cô/chú” cho nó gần gũi.
- Lắng nghe cách người khác gọi nhau: Đây là cách học nhanh nhất. Cứ để ý coi người dân địa phương họ gọi nhau ra sao rồi mình bắt chước theo. Chắc chắn là chuẩn không cần chỉnh.
- Hiểu đúng ngữ cảnh của “Tao – Mày”: Nhớ kỹ, “tao-mày” chỉ dành cho bạn bè cực thân hoặc nói chuyện với người nhỏ tuổi hơn trong không khí vui vẻ. Tuyệt đối không dùng với người lớn tuổi hoặc trong các tình huống trang trọng.
Lời kết: Cách xưng hô trong tiếng miền Tây – Hơn cả lời nói
Thiệt tình mà nói, cách xưng hô trong tiếng miền Tây nó không chỉ là những quy tắc ngữ pháp hay từ vựng. Nó là cái hồn, là cái tình của cả một vùng đất. Nó là sự phản chiếu của một xã hội nông nghiệp trọng tình, nơi mà con người sống chan hòa, coi nhau như ruột thịt.
Mỗi một tiếng “chú”, “dì”, “anh Hai”, “cô Bảy” cất lên không chỉ để gọi tên một người, mà còn là để xác lập một mối quan hệ thân tình, để kéo người ta xích lại gần nhau hơn. Nó là cái chất keo vô hình gắn kết cộng đồng, làm cho người miền Tây đi đâu cũng dễ nhận ra nhau, và làm cho ai đã một lần đặt chân đến đây cũng đều cảm thấy ấm lòng như được trở về nhà.
Bởi vậy, lần tới nếu có dịp dzìa miền Tây chơi, bà con đừng có ngạc nhiên khi được một người lạ hoắc chào bằng “chú” hay “em gái” nghen. Cứ mỉm cười và đáp lại bằng một sự chân thành tương tự, bởi vì đó chính là lúc bạn đang thực sự chạm vào cái “tình người miền Tây” rồi đó.
>>> Dìa miền Tây – Tưởng không vui mà vui không tưởng.
